આધ્યાત્મિક ચેતના સર્વવ્યાપી છે, છતાં આપણે તેનાથી અજાણ રહીએ છીએ. તે આપણી ચારે તરફ છે, પરંતુ બહુ ઓછા લોકો તેને અનુભવી શકે છે. શા માટે? કારણ કે આપણું વાંદરા જેવું ચંચળ મન ભૌતિક સ્તર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આ ભૌતિક સ્તર દ્વારા જ આપણે આધ્યાત્મિક ચેતના સુધી પહોંચી શકીએ છીએ, ખાસ કરીને મુશ્કેલીના સમયમાં (વિઘ્ન). અહીં આપણો પ્રિય વિઘ્નનિવારક ગણેશ (વિઘ્નહર્તા) મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
પ્રાચીન ભારતીય સાહિત્યમાં આધ્યાત્મિક તથા ઐતિહાસિક બંને સંદર્ભોમાં ભગવાન ગણેશનો ઉલ્લેખ મળે છે. તેઓ શુભ શરૂઆતના દેવતા છે. ગણેશ પુરાણ તેમનાં નામ પરથી ઓળખાય છે, જ્યારે સ્કંદ પુરાણ તેમના ઉદભવનું વર્ણન કરે છે. નાગદળ પુરાણમાં જણાવાયું છે કે ઋષિઓ અને મુનિઓ આ પ્રેમાળ હાથીમુખી દેવ સમક્ષ નતમસ્તક થઈને કહેતા હતા ઓમ ગણેશાય નમઃ.
હિંદુ દેવમંડળમાં ગણેશ સૌથી લોકપ્રિય દેવતાઓમાંના એક છે. ગણેશ નામનો અર્થ જ લોકોના દેવ (ગણ + ઈશ) એવો થાય છે. તેઓ વિશાળ પેટ અને હાથીના મસ્તક સાથે અત્યંત પ્રેમાળ, લાડકવાયા અને આકર્ષક સ્વરૂપ ધરાવે છે. આજે પણ જાવા, સુમાત્રા, બાલી અને ચિયાંગ માઈ જેવા સ્થળોએ ગણેશની મૂર્તિઓ અને કોતરણી જોઈ શકાય છે. ચિયાંગ માઈમાં તેમની કોતરણી જોઈને મને આશ્ચર્ય થયું હતું.
ગણેશ તમામ શુભ શરૂઆતના સ્વામી તરીકે કલ્યાણકારી શક્તિઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તેમના ભક્તો માટે તેઓ લગભગ પિતાતુલ્ય છે, જે ભૌતિક જીવનમાં બધું સરળતાથી પાર પડે તે માટે આશીર્વાદ આપે છે. તેઓ પોતાના ભક્તોને આરોગ્ય, સંપત્તિ, નામ, કીર્તિ, સમૃદ્ધિ તથા સાંસારિક સુખ-સગવડો પ્રદાન કરે છે.
ગણેશ આધ્યાત્મિક જ્ઞાન પણ આપે છે, કારણ કે તેઓ જ્ઞાનના અધિકૃત દેવતા છે. માનસિક શક્તિઓને વિકસાવવામાં પણ તેમનું આહ્વાન કરવામાં આવે છે, કારણ કે તેઓ મનની તાલીમ અને સંયમના અધિષ્ઠાતા છે. કદાચ આ જ કારણ છે કે મોટાભાગનાં હિંદુ ઘરોમાં બાળકના ઔપચારિક શિક્ષણની શરૂઆત શાળાના પ્રથમ દિવસે શ્રી ગણેશાય નમઃ લખવાથી કરવામાં આવે છે.
ગણેશને વિનાયક પણ કહેવામાં આવે છે, પરંતુ સ્ત્રી સ્વરૂપના ગણેશને વિનાયકી કહેવામાં આવે છે. હાથીનું મસ્તક ધરાવતા દેવતાની કલ્પના હિંદુ ધર્મના ઉદભવકાળ સુધી લઈ જઈ શકાય છે. એવું કહેવાય છે કે બ્રહ્માએ હિરણ્યગર્ભ નામના સુવર્ણ ઈંડામાંથી બ્રહ્માંડની રચના કરી અને ચાર દિશાઓની રક્ષા (દ્વારપાળ તરીકે) કરવાની જવાબદારી ચાર હાથીઓને સોંપી. આ રીતે ગણેશની આધ્યાત્મિક ચેતના આજે પણ શુભ નવી શરૂઆત કરાવનાર, વિઘ્નો દૂર કરનાર, સાંસારિક તેમજ આધ્યાત્મિક ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરનાર અને અનિષ્ટને દૂર રાખીને સમૃદ્ધિને પ્રવેશ આપનાર રક્ષક તરીકે જીવંત છે.
સ્ત્રી સ્વરૂપના ગણેશ અથવા વિનાયકીના સૌથી પ્રાચીન પુરાવાઓમાં રાજસ્થાનના રૈરહમાંથી મળેલી એક ઘસાઈ ગયેલી ટેરાકોટાની તકતીનો સમાવેશ થાય છે, જે ઈસવીસનની પ્રથમ સદીની હોવાનું માનવામાં આવે છે. તેમાં હાથીના મસ્તકવાળી, સુડોળ માનવ સ્ત્રીનું શરીર દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
પુરાણોમાં પણ વિનાયકીના અનેક સંદર્ભો મળે છે. મત્સ્ય પુરાણમાં વિનાયકીનો ઉલ્લેખ મહાદેવ એટલે કે શિવ દ્વારા સર્જવામાં આવેલી બસો દૈવી માતાઓ પૈકીની એક તરીકે કરવામાં આવ્યો છે. આ દૈવી માતાઓને અગ્નિ જેવા પ્રચંડ અસુર અંધકનું રક્ત પીવા માટે સર્જવામાં આવી હતી. લિંગ પુરાણમાં પણ આ દેવીનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. માલિની નામની એક દાનવીનું મસ્તક હાથીનું હતું. તે પાર્વતીના સ્નાનનું પાણી પીતી હતી અને શિવ દ્વારા તેનું સન્માન કરવામાં આવ્યું હતું. હાથીનું મસ્તક અને માનવ સ્ત્રીનું શરીર ધરાવતી માલિનીને ઘણીવાર પ્રથમ વિનાયકી માનવામાં આવે છે. મધ્ય પ્રદેશના જબલપુર સ્થિત ચોસઠ યોગિની મંદિરની શિલ્પકૃતિઓમાં પણ તેને દર્શાવવામાં આવી છે. તે ત્યાં રાજવી ઠાઠથી ઊભી છે, જ્યારે ગણપતિ તેનો જમણો પગ ટેકો આપતા દર્શાવવામાં આવ્યા છે.
છઠ્ઠી સદીનો માનવામાં આવતો શ્રીકુમાર નામનો ગ્રંથ વિનાયકીનું આ રીતે આહ્વાન કરે છે
દેવી વિનાયકી સમક્ષ પ્રણામ, જેમનું ગળાથી ઉપરનું સ્વરૂપ હાથીનું છે અને નીચેનું સ્વરૂપ યુવાન સ્ત્રીનું છે. શક્તિ-ગણપતિને નમસ્કાર, જેમનું સ્વરૂપ સિંદૂર જેવું લાલ છે સૂર્યાસ્ત સમયે ક્ષિતિજના રંગ જેવું. તેમનું વિશાળ પેટ આકર્ષક રીતે બહાર નીકળેલું છે, તેમના સ્તનોના ભારથી કમર વળેલી છે અને તેઓ દસ સુંદર ભુજાઓ ધરાવે છે, જેમાં વિવિધ શસ્ત્રો ધારણ કરેલા છે.